Bir fabrikanın nerede kurulacağı, hangi teknolojilerin yatırım alacağı ve devletlerin bağımsız ekonomi politikaları uygulayabilme kapasitesi, sermayenin ülkelere ve sektörlere dağılımıyla yakından ilişkilidir. Vitali, Glattfelder ve Battiston, 2007 tarihli Orbis verilerini kullanarak 43.060 çok uluslu şirketi, 600.508 ekonomik aktörü ve bir milyonu aşan mülkiyet bağlantısını incelemiştir. Araştırmada, 737 pay sahibinin toplam ağ denetiminin %80’ini elinde tuttuğu, çekirdekteki 147 şirketin ise toplam ağ denetiminin yaklaşık %40’ını elinde tuttuğu hesaplanmıştır.¹ Hesaplamalar 2007 verilerine dayanmakla birlikte kurumsal sahiplik, varlık yönetimi ve banka dışı finans alanındaki güncel göstergeler, araştırmanın ortaya koyduğu merkezileşme eğiliminin açıklayıcılığını koruduğuna işaret etmektedir.

OECD’ye göre kurumsal yatırımcılar, 2024 sonunda dünya genelindeki halka açık şirket hisselerinin %47’sine, ABD’de %69’una sahiptir. Dünya genelindeki halka açık şirketlerin %44’ünde en büyük üç hissedarın toplam payı %50’yi aşmaktadır.² En büyük 20 varlık yöneticisinin yönetimi altındaki varlıklar, 2015 ile 2024 arasında 30 trilyon dolardan 56 trilyon dolara yükselmiştir.³ BlackRock 30 Haziran 2026 itibarıyla 15,3 trilyon dolar yönetmektedir.⁴ Vanguard 31 Mart 2026 itibarıyla 11,9 trilyon dolar yönetmektedir.⁵ State Street Investment Management ise 30 Haziran 2026 itibarıyla 6,3 trilyon dolar yönetmektedir.⁶ Veriler, küresel sermaye yoğunlaşmasının günümüzde farklı kurumsal yapılar ve finansal araçlar üzerinden devam ettiğini göstermektedir.

Türkiye’nin Sorunu

Küçük işletmeler ve kooperatifler, sermaye tahsisinin sınırlı sayıdaki kurumsal merkez tarafından yönlendirildiği bir düzende uzun vadeli finansmana nasıl ulaşabilir? Bu soruya cevaben kamu desteğine erişim engelleri azaltılabilir yanıtı verilebilir. Fakat sınırsız garantiler mali disiplini zayıflatıcı bir etki oluşturma ihtimaline sahiptir. Kooperatiflerin üyeleriyle ve yerel piyasayla kurduğu yakınlık, standart kredi modellerinin göremediği bilgileri sağlayabilmektedir. Türkiye için uygulanabilir bir model kurulabilmesi, küresel yoğunlaşma verilerinin ülkenin finansman görünümü ve kooperatif temelli örneklerle birlikte ele alınmasını gerektirir. MONDRAGON, Alman kooperatif bankaları ve İtalya’daki Marcora düzeni, sermaye sağlama işlevi ile yönetim hakkının hangi araçlarla ayrılabileceğine ilişkin kurumsal örnekler sunmaktadır. Önerilen model, kamusal risk paylaşımını, federatif finansmanı ve üye denetimini bir araya getirmektedir. Dış kaynağın ise oy hakkı vermeyen vadeli araçlarla sisteme alınması öngörülmektedir.

Finansal Gücün Kaynakları

Sermayenin yönünü belirleyen kurumların gücü, yönettiği fonları ülkeler, sektörler ve finansal araçlar arasında hızla aktarabilmelerinden kaynaklanmaktadır. Bankalar ve varlık yöneticileri bu hareketliliğin başlıca aracılarındandır. FSB’ye göre banka dışı finansal aracılık 2024’te %9,4 büyüyerek 256,8 trilyon dolara ulaşmıştır. Bu tutar, küresel finansal varlıkların %51’ine karşılık gelmektedir. Bankacılık sektöründeki büyüme aynı yıl %4,7’de kalmıştır.⁷ FSB’nin 2025 listesinde küresel sistemik öneme sahip 29 banka bulunmaktadır. Bu bankalar ek sermaye tamponu, zarar karşılama kapasitesi ve çözümleme planı bulundurmakla yükümlüdür.⁸

Bu büyüklükler, 2007 araştırmasında tanımlanan finansal çekirdeğin artık bankalarla sınırlı olmadığını düşündürmektedir. Varlık yöneticileri, saklama kuruluşları ve endeks sağlayıcıları da sermaye akışlarında etkili konuma gelmiştir ^{9, 10, 11}.

Kooperatif finansmanının kurumsal kökleri, on dokuzuncu yüzyılda Almanya’da ortaya çıkan Schulze-Delitzsch ve Raiffeisen girişimlerine uzanmaktadır. Yerel bankalar zamanla ortak hizmet kuruluşları çevresinde federatif bir ağ oluşturmuştur. Bu yapı, yerel karar alma yetkisini korurken denetim, likidite ve teknoloji hizmetlerinin ortaklaşa yürütülmesine olanak sağlamıştır. Almanya’da 2025 sonunda 646 yerel kooperatif bankası 17,5 milyon üyeye ulaşmıştır. Bu bankaların toplam varlığı 1,24 trilyon avrodur.¹⁴ Söz konusu ölçek, federatif yapının yerel karar alma ile büyük finansal kapasiteyi bir arada taşıyabildiğini doğrulamaktadır.

MONDRAGON Deneyimi

MONDRAGON, üretim kooperatiflerini Caja Laboral’ın finansman ve danışmanlık kapasitesiyle aynı kurumsal ağda buluşturmuştur. Kurum, 2025 faaliyet dönemini 11,3 milyar avroyu aşan satış, 618,8 milyon avro kâr ve 71.415 ortalama çalışanla tamamlamıştır.¹⁵ MONDRAGON örneği, üretim kooperatifleri ile finansman kuruluşlarının aynı kurumsal yapı içinde çalışabileceğini göstermektedir. Fagor deneyimi ise dayanışmanın güçlü risk yönetimi mekanizmalarının yerini tutamayacağını ortaya koymuştur.¹⁶

İtalya’daki Marcora düzeni, çalışanların işletmeleri kooperatif olarak devralmasını geri ödemeli kamu finansmanı ve kurumsal yatırımla desteklemektedir. Mekanizma, 2021’e kadar 536 kooperatife 282 milyon avro finansman sağlamıştır.¹⁷

Değişen Finansal Merkezler

Vitali, Glattfelder ve Battiston’un belirlediği 147 şirketlik çekirdek, ekonomik denetimin şirketlerin doğrudan büyüklüğünün yanında mülkiyet ağındaki konumla da ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu ağın aktörleri zaman içinde değişebilmekte, merkezileşme ise dolaylı mülkiyet ve kurumsal bağlantılar üzerinden sürebilmektedir. Günümüzde çapraz ortaklıklara endeks fonları, oy hakları, saklama hizmetleri, özel kredi piyasaları ve banka dışı fonlama kanalları eklenmiştir. BlackRock, Vanguard ve State Street birbirinden bağımsız kuruluşlardır. Portföylerin ayrı yönetilmesi, bu kuruluşların oy hakları ve sermaye tahsisi üzerindeki kurumsal ağırlığını ortadan kaldırmamaktadır.

OECD ile FSB verileri merkezileşmenin farklı araçlarla sürdüğünü göstermektedir.^{2, 7, 8} Bu yoğunlaşma, küçük üreticilere bankaların teminat tercihleri ve büyük şirketlerin tedarik koşulları üzerinden dolaylı biçimde yansıyabilir.

Türkiye’de kredi hacmi artmasına karşın finansman sisteminde banka ağırlığını korumaktadır. OECD verilerine göre yeni KOBİ kredileri 2023-2024 döneminde %33,6 artmıştır. Buna rağmen KOBİ kredilerinin toplam ticari kredi stoku içindeki payı %35,2’ye gerilemiştir. Nisan 2025 itibarıyla KOBİ kredilerinin bakiyesi, bir önceki yılın aynı dönemine göre %33,2 artarak 4 trilyon 917,1 milyar liraya ulaşmıştır.¹⁸ Ticaret Bakanlığının 2025-2029 Kooperatifçilik Stratejisi, sermaye yetersizliği, teminat eksikliği ve yüksek finansman maliyetini temel sorunlar arasında saymaktadır. Belgede kooperatiflere özgü kredi garanti portföyleri ile katılım finansmanı araçlarının geliştirilmesi öngörülmektedir.¹⁹

Tablo 1: Sermaye yoğunlaşması ve alternatif finansman bakımından seçili göstergeler

Kaynak: OECD, FSB, BlackRock, Vanguard, State Street, BVR, MONDRAGON ve fi-compass verilerinden derlenmiştir.

Dış kaynağın yatırımcıya yönetim yetkisi vermeyen araçlarla sağlanması, kooperatif kimliği ile uzun vadeli finansman arasında daha dengeli bir ilişki kurulmasına katkı sağlayabilir.

Karşılaştırmalı örneklerden hareketle Türkiye için beş katmanlı bir Kooperatif Finans Mimarisi önerilebilir. Katmanların birbirini denetlemesi, finansmana erişim ile kooperatif yönetim hakkı arasındaki dengenin korunması açısından temel önem taşımaktadır.

Birinci aşama: Üye sermayesi

Kooperatif üyeleri kuruluşta sermaye koymalı ve paylarını düzenli biçimde artırmalıdır. Üye katkısı, finansman kararları ile ekonomik sorumluluk arasındaki bağı korumalıdır.

İkinci aşama: Ortak rezerv

Dönem fazlalarından oluşturulan bölünemez rezervler ortak bir güvence fonunda biriktirilmelidir. Fon, geçici zararların karşılanmasını ve yeni yatırımların öz kaynakla desteklenmesini sağlamalıdır.

Üçüncü aşama: Ulusal finansman ve koordinasyon kuruluşu

Ulusal bir kuruluş, kredi değerlendirmesi, ortak veri altyapısı ve portföy takibini yürütmelidir. Yerel kooperatiflerin saha bilgisi, ortak risk ölçütleri, şeffaf raporlama ve bağımsız denetimle desteklenmelidir. Böylece yerel bilgi korunurken kredi tahsisinde kurumsal tutarlılık ve mali disiplin sağlanabilir.

Dördüncü aşama: Kamusal risk paylaşımı

Kamu desteği, önceden belirlenmiş sınırlar içinde ve geri ödemeli bir risk paylaşımı aracı olarak düzenlenmelidir. Kredi sağlayan kuruluş da portföy riskinin bir bölümünü üstlenmelidir. Kamu katkısı, üye ve üst kuruluş sermayesiyle eşleştirilebilir. Kredi tahsisi bağımsız ölçütlere dayanmalı ve siyasi yönlendirme riski sınırlandırılmalıdır.

Beşinci aşama: Oy hakkı vermeyen yatırım sertifikaları

Vadesi ve azami getirisi belirlenmiş yatırım sertifikaları kurumsal yatırımcılara sunulabilir. Sertifikalar oy ve karar hakkı doğurmamalı, yatırımcıların mali hakları ile üyelerin yönetsel yetkileri ayrıştırılmalıdır.

Model, dış finansmana erişimi artırırken yatırımcı etkisini sözleşmelerle sınırlandırmalıdır. Emeklilik fonları ve diğer kurumsal yatırımcıların katılımı mevzuat ve risk-getiri koşullarına bağlı olmalıdır. Koşulsuz çıkış güvencesi verilmemeli, çok uluslu şirketlerle yapılan alım sözleşmelerinde tek alıcıya bağımlılık önlenmeli, açık fiyatlandırma ve düzenli denetim hükümleri yer almalıdır.

Finansmanda Yeni Denge

Sermayeye erişim, kaynakların miktarı kadar bu kaynakların kimlere ve hangi koşullarla tahsis edildiğine bağlıdır. Vitali, Glattfelder ve Battiston’un çalışması, güncel verilerle birlikte okunduğunda ağ temelli merkezileşmeyi açıklama gücünü korumaktadır. Kurumsal sahiplik oranları, büyük varlık yöneticilerinin portföyleri ve banka dışı finansın ölçeği, merkezileşmenin farklı kurumsal biçimler altında sürdüğünü düşündürmektedir.

Türkiye açısından amaç dış finansmandan uzaklaşmak değil, yönetim hakkını koruyan bir finansman yapısı kurmaktır. Üye sermayesi, ortak rezervler, profesyonel risk incelemesi, sınırlı kamu desteği ve uzun vadeli kurumsal kaynak birbirini denetlemelidir. Böylece finansmana erişim genişlerken karar hakkı üretici topluluklarda kalabilir.

Türkiye’nin temel ihtiyacı daha fazla sermaye üretmekten çok mevcut sermayeyi üretici kesimlere daha etkin yönlendirebilecek kurumsal yapılardır. Bu nedenle önerilen model, finansman miktarını artırmayı değil, sermayenin tahsis mekanizmasını çeşitlendirmeyi hedeflemektedir. Modelin uygulanabilirliği ise pilot uygulamalarla test edilmeli ve elde edilecek sonuçlara göre kademeli biçimde yaygınlaştırılmalıdır.

Başlangıç için tarım, imalat ve kadın girişimi kooperatiflerinden seçilecek üç bölgesel üretim kümesinde beş yıllık bir pilot uygulama başlatılmalıdır. Üyelerin ve üst kuruluşların mali katkısı programa katılım şartı sayılmalıdır. Kamu desteği, portföy için belirlenen azami zarar oranıyla sınırlandırılmalıdır. Her finansman aracının destek süresi başlangıçta açıklanmalıdır. Programın başarısı yatırım hacmi, üretkenlik, ihracat, istihdam ve alıcı çeşitliliği üzerinden izlenmelidir. Temerrüt sonrası tahsilat oranı ile kamu katkısının sağladığı ek özel finansman da performans göstergelerine eklenmelidir. Pilot uygulamanın sonuçları bağımsız etki değerlendirmeleriyle düzenli olarak izlenmeli ve performans göstergeleri kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

KOOPBİS verileri, elektronik fatura kayıtları ve teyit edilmiş siparişler kişisel verilerin korunması ile ticari sır kurallarına uygun biçimde birleştirilmelidir. Kredi komitelerinde bağımsız risk uzmanları görev almalıdır. İlişkili taraf işlemleri bağımsız bir mekanizma tarafından denetlenmelidir. Kurumsal yatırımcıların kooperatif sertifikalarındaki toplam payına üst sınır getirilmelidir. Yatırımcı yoğunlaşması kamuya açık biçimde raporlanmalıdır. Pilot uygulama mali disiplin ölçütlerini karşılamazsa destek sona erdirilmelidir. Başarılı uygulamalar federatif yapı üzerinden yaygınlaştırılmalıdır. Bu süreçte yatırımcıların mali hakları ile üyelerin yönetim hakları arasındaki ayrım korunmalıdır.

Referanslar

^{1- Vitali, S., Glattfelder, J. B., & Battiston, S. (2011). The network of global corporate control. PLOS ONE, 6(10), e25995. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0025995}

^{2- OECD. (2025). OECD corporate governance factbook 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/f4f43735-en}

^{3- OECD. (2025). Institutional investor engagement and stewardship. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a4902cee-en}

^{4- BlackRock, Inc. (2026, July 15). BlackRock reports second quarter 2026 diluted EPS of $12.19, or $13.91 as adjusted. https://www.blackrock.com/corporate/newsroom/press-releases/article/corporate-one/press-releases/blackrock-reports-second-quarter-2026}

^{5- Vanguard. (2026, May 13). Responsibly scaling AI to better serve our clients. https://corporate.vanguard.com/content/corporatesite/us/en/corp/articles/responsibly-scaling-ai-to-better-serve-our-clients.html}

^{6- State Street Corporation. (2026, July 16). State Street Corporation reports second-quarter 2026 financial results. https://investors.statestreet.com/investor-news-events/press-releases/news-details/2026/State-Street-Corporation-NYSE-STT-Reports-Second-Quarter-2026-Financial-Results/default.aspx}

^{7- Financial Stability Board. (2025). Global monitoring report on non-bank financial intermediation 2025. https://www.fsb.org/2025/12/global-monitoring-report-on-nonbank-financial-intermediation-2025/}

^{8- Financial Stability Board. (2025, November 27). 2025 list of global systemically important banks (G-SIBs). https://www.fsb.org/2025/11/2025-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/}

^{9- Fichtner, J., Heemskerk, E. M., & Garcia-Bernardo, J. (2017). Hidden power of the Big Three? Passive index funds, re-concentration of corporate ownership, and new financial risk. Business and Politics, 19(2), 298–326. https://doi.org/10.1017/bap.2017.6}

^{10- De La Cruz, A., Medina, A., & Tang, Y. (2022). Corporate ownership and concentration (OECD Corporate Governance Working Papers No. 27). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/bc3adca3-en}

^{11- Bas, M., Demmou, L., Franco, G., & Garcia-Bernardo, J. (2023). Institutional shareholding, common ownership and productivity: A cross-country analysis. OECD Economics Department Working Papers (No. 1769). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d398e5b4-en}

^{12- Berger, A. N., & Udell, G. F. (2006). A more complete conceptual framework for SME finance. Journal of Banking & Finance, 30(11), 2945–2966. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2006.05.008}

^{13- McKillop, D., French, D., Quinn, B., Sobiech, A. L., & Wilson, J. O. S. (2020). Cooperative financial institutions: A review of the literature. International Review of Financial Analysis, 71, 101520. https://doi.org/10.1016/j.irfa.2020.101520}

^{14- National Association of German Cooperative Banks. (2026, March 10). Facts and figures: Business performance of the local cooperative banks in 2025. https://www.bvr.de/Press/Facts_and_figures}

^{15- MONDRAGON Corporation. (2026). Annual report 2025. https://www.mondragon-corporation.com/people/site/assets/files/110675/mondragon-descargable-2025-eng.pdf}

^{16- Errasti, A., Bretos, I., & Nunez, A. (2017). The viability of cooperatives: The fall of the Mondragon cooperative Fagor. Review of Radical Political Economics, 49(2), 181–197. https://doi.org/10.1177/0486613416666533}

^{17- European Commission, & European Investment Bank. (2025). ESF+ study on workers’ buyout: Italy country report. fi-compass. https://www.fi-compass.eu/sites/default/files/publications/ESF%2BCountry_Report_Italy_RTW.pdf}

^{18- OECD. (2026). Türkiye. In Financing SMEs and entrepreneurs 2026: An OECD scoreboard. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/075d8058-en}

^{19- T.C. Ticaret Bakanlığı. (2025). 2025-2029 Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı. https://esnafkoop.ticaret.gov.tr/data/68ce475413b876c2509a3f3c/2025-2029%20T%C3%BCrkiye%20Kooperatif%C3%A7ilik%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan%C4%B1%20pdf.pdf}