Günümüzde devletlerin sürdürülebilir kalkınma, ekonomik çeşitlendirme ve küresel rekabette konumlanma gibi stratejik hedefleri, geleneksel kentleşme ve altyapı yatırımlarının ötesine geçerek “mega projeler” aracılığıyla somutlaşmaktadır. Mega projeler, yalnızca büyük ölçekli inşaat ve altyapı yatırımları olmakla sınırlı kalmayıp; aynı zamanda toplumsal ve ekonomik dönüşümün, uluslararası yatırım ve teknolojik entegrasyonun ve hem bölgesel hem de küresel güç dengeleriyle ilişkili jeopolitik hamlelerin önemli bir aracı haline gelmiştir. Bu projeler, ev sahibi ülkelere mevcut kaynak bağımlılığından kurtulma, istihdam oluşturma, teknoloji transferi ve yeni ekonomik ekosistemler inşa etme imkanı sunarken; beraberinde finansal, toplumsal ve çevresel riskler de getirmektedir. Bu bağlamda, özellikle fosil yakıtlara bağımlı ekonomiler için “yeni bir gelecek” inşa etme amacı güden mega projeler kritik bir önem taşımaktadır.

Suudi Arabistan için NEOM Nedir? Neden Önemlidir?

Suudi Arabistan, son yıllarda gerek bölgesel gerekse küresel düzeyde siyasi, ekonomik ve toplumsal konumlanışını dönüştürmeye yönelik belirgin bir tavır sergilemektedir. Krallık, artık yalnızca petrol gelirleriyle ayakta duran, bu gelirleri güvenlik ve savunma harcamalarına yönlendiren; katı toplumsal düzenlemeler, yasaklar ve muhafazakâr iç politikalarla tanımlanan geleneksel imajıyla anılmak istememektedir. Bunun yerine, küresel sistemde yapay zekâ, ileri teknoloji, dijital ekonomi ve eğlence sektörlerine yaptığı kapsamlı yatırımlarla daha yenilikçi ve çok yönlü bir aktör olarak konumlanmayı hedeflemektedir. Vision 2030 çerçevesinde şekillenen kalkınma ve dönüşüm politikaları da bu çabaların kurumsal temelini oluşturmaktadır.

Genç nüfusu ülkede tutmayı, toplumsal dinamizmi güçlendirmeyi ve uluslararası sermaye akışını çekmeyi amaçlayan Riyad yönetimi; geçmişte “kalkamaz” denilen birçok yasağı kaldırmakta, uluslararası ortaklıklara imza atmakta ve sorunlarını diplomatik yöntemlerle çözme kapasitesini artırmaktadır.

Bu çeşitlenmiş stratejik yaklaşım, Suudi Arabistan’ın artık yalnızca enerji ihracatçısı değil; aynı zamanda bölgesel istikrarın, ekonomik dönüşümün ve teknolojik inovasyonun merkezinde yer almak isteyen bir güç haline geldiğini göstermektedir. Bu nedenle NEOM gibi mega projeler, Krallığın yeni kimliğini dünya sahnesine yansıtan ve küresel yatırım akışını ülkeye yönlendiren kritik girişimler olarak görülmektedir.

NEOM: Suudi Arabistan’ın Geleceğin Şehri

Kaynak: Middle East Institute (MEI)

NEOM, 2017 yılında Muhammed bin Selman tarafından ilan edilmiş; adını Yunanca ‘yeni’ anlamına gelen “neo” ile Arapça “gelecek” anlamındaki “mustaqbal” kelimelerinin birleşiminden almıştır. Proje, Suudi Arabistan’ın batısında, Tebuk vilayetinde, Kızıldeniz kıyılarını da kapsayan yaklaşık 26.500 km² alana yayılması planlanan ve geleneksel kent anlayışını aşan bir “mega kent / mega bölge” girişimi olarak düşünülmektedir. NEOM, yalnızca tek bir şehir değil; farklı amaç ve işlevlere sahip bir dizi alt merkez (bölgeler) içerir: örneğin;

• The Line: Kentleşme, yaşam ve kentsel planlama odaklı lineer şehir.
• Oxagon: Endüstri ve lojistik odaklı bölge.
• Trojena: Dağ ve doğa turizmi, dağ sporları, kış turizmi gibi amaçlarla planlanan bölge.
• Sindalah: Deniz turizmi / ada / yat-destek adası konsepti.
• 
  

NEOM, başlangıçta 1.6 trilyon dolarlık bir yatırım olarak duyurulmuş, ancak güncel bazı kaynaklar projenin maliyetinin çok daha yüksek, hatta 8.8 trilyon dolar seviyelerine ulaşabileceğini ifade etmiştir.¹ Bu yönüyle NEOM, Suudi Arabistan’ın uzun vadeli kalkınma ve dönüşüm planı olan Vision 2030’ın merkezindeki yer alan mega projelerden biridir.

NEOM’un Suudi Arabistan’a Olası Kazanımları

NEOM’un ekonomik ve yapısal dönüşüm açısından en önemli katkılarından biri, Suudi Arabistan’ın geleneksel olarak dayandığı petrole bağımlı rantiyer devlet modelinden çıkış hedefini desteklemesidir. Proje, ülke ekonomisini çeşitlendirmek amacıyla yenilenebilir enerji, ileri teknoloji, turizm, lojistik ve yüksek katma değerli üretim gibi sektörlerde yeni yatırım alanları oluşturmayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda yapılan ekonomik tahminlere göre NEOM’un, Suudi Arabistan’ın Gayri Safi Yurt İçi Hasılası’na yaklaşık 48 milyar dolar ek katkı sağlaması ve 380.000’den fazla yeni istihdam imkanı sunması öngörülmektedir.² NEOM’un alt bölgelerinden biri olan Oxagon, Kızıldeniz ve Akabe Körfezi üzerindeki küresel ticaret yollarına yakın konumu, yabancı yatırımcılara %100 mülkiyet hakkı tanıyan avantajlı hukuki düzenlemeleri ve düşük vergi ortamı sayesinde uluslararası sermaye için cazip bir üretim ve lojistik merkezi olarak tasarlanmıştır.³

Tüm bu unsurlar, Suudi Arabistan’ın ekonomik yapısını dönüştürme ve enerji bağımlılığını azaltma hedeflerini desteklemektedir. Nitekim NEOM’un yenilenebilir enerjiye dayalı, sürdürülebilir ve yüksek teknoloji odaklı kentsel modeli, ülkenin uzun vadeli kalkınma stratejisinde petrol dışı sektörlerin güçlendirilmesi açısından kritik bir rol oynamaktadır.⁴

The Line benzeri projeler, Suudi Arabistan’ın “akıllı şehir” vizyonunun somut yansımaları olarak; otomobilsiz ulaşım, karbon salımından arındırılmış altyapı, yenilenebilir enerjiyle desteklenen karbon nötr yaşam alanları ve doğayla uyumlu kentsel planlama gibi çağdaş şehircilik ilkelerini hayata geçirmeyi amaçlamaktadır.⁵ Bu yaklaşım, yalnızca kent yaşamının kalitesini yükseltmekle sınırlı kalmayıp; aynı zamanda Suudi Arabistan’ın küresel ölçekte modern, sürdürülebilir ve ileri teknoloji odaklı bir ülke olarak yeniden konumlanma stratejisinin de merkezinde yer almaktadır.⁶ NEOM’un teknoloji ve tasarım odaklı bu vizyonu, bir yandan iç toplumsal dönüşümü hızlandırmayı hedeflerken, diğer yandan  uluslararası yatırımcıların ve küresel aktörlerin ilgisini çekmeyi amaçlayan stratejik bir hamle niteliği taşımaktadır.

NEOM, sadece iç ekonomik ve sosyal dönüşüm aracı değil; aynı zamanda Suudi Arabistan’ın küresel arenadaki konumunu güçlendirmeyi amaçlayan ve bölgesel güç dengelerinde etkili olabilecek bir jeopolitik hamledir. Yeni yatırımlar, gelişmiş lojistik altyapılar, uluslararası yatırımcılarla kurulacak bağlar ve küresel sermaye akışının ülkeye çekilmesi, Krallığın yalnızca bir petrol ihracatçısı olarak görülme durumundan kurtularak çok yönlü bir ekonomik aktör haline gelmesini hedeflemektedir. Özellikle Kızıldeniz ve Akabe Körfezi gibi stratejik ticaret yollarına olan yakınlık, NEOM’un uluslararası ticaret, lojistik ağlar ve küresel malların taşınması bağlamında bir köprü olma potansiyelini artırmaktadır.⁷ Bu açıdan NEOM, Suudi Arabistan’ın “küresel oyun alanında” sadece enerji sektöründe değil, teknoloji, turizm, lojistik ve sürdürülebilir kalkınma gibi alanlarda da rekabetçi olma – ve bölgesel/uluslararası etki alanını genişletme – niyetinin somut göstergesidir.

NEOM’un Karşılaştığı Temel Riskler ve Eleştiriler

Finansal ve Ekonomik Riskler

Projenin maliyeti başlangıçtaki 1.6 trilyon dolar tahmininden, güncel bazı değerlendirmelerde 8.8 trilyon dolar gibi astronomik rakamlara ulaşmıştır. Bu, Suudi Arabistan’ın yıllık bütçesinin 25 katından fazla bir yatırım demektir.⁸ Bu büyüklükte bir yatırımın sürdürülebilirliği — özellikle petrole dayalı ekonomiden geçiş sürecinde — finansman yapısı, likidite kapasitesi, yatırım getiri oranı ve uluslararası yatırımcı ilgisi gibi alanlarda belirsizlikler barındırmaktadır. Nitekim akademik çalışmalar, NEOM’un finansal, likidite ve piyasa risklerini “çok yüksek” olarak değerlendirmektedir.⁹ Ayrıca, bazı alt projelerin (özellikle The Line) planlarının 2024 bütçesi onaylanmamış; bunun üzerine proje ölçeğinde küçülme/erteleme iddiaları gündeme gelmiştir.¹⁰

Toplumsal ve İnsan Hakları Açısından Eleştiriler

NEOM’un gerçekleştirilmesi için yerel halkın -özellikle Huveytat kabilesi gibi toplulukların- yerlerinden edilmesi, zorla tahliye, arazi kamulaştırmaları ve mülksüzleştirme iddiaları ciddi hak ihlalleri sorunu olarak gündeme gelmiştir. Ayrıca, yabancı yatırımcı ve göçmen işçilerin çalışma koşulları, çalışma saatleri, ücretlendirme ve güvenlik gibi konularda uluslararası standartlarla kıyaslandığında ciddi endişelere yol açmıştır.¹¹ Bu durum, projenin “sürdürülebilir/insan merkezli şehir” söylemiyle öne çıkan vizyonu ve uygulamada ortaya çıkan toplumsal yan etkiler arasında ciddi bir çelişki bulunduğunu göstermektedir.

Çevresel ve Sürdürülebilirlik Eleştirileri

NEOM, resmi anlatımda “karbon-nötr şehir”, “yenilenebilir enerji”, “doğa dostu planlama” gibi kavramlarla tanıtılsa da bazı gözlemciler ve akademik çalışmalar bu çabanın yüzeysel kalabileceğinden ya da sürdürülebilirlik söyleminin “reklam” amacına hizmet ettiğinden şüphelenmektedir.¹² Örneğin, The Line gibi projelerin inşası için planlanan devasa beton, çelik, cam ve altyapı malzemelerinin üretimi ve taşınması, önemli bir çevresel etki anlamına gelmektedir. Hatta bazı değerlendirmelere göre, NEOM’un inşası sırasında dünya genelinde gerçekleşen toplam üretiminin %20’sine denk gelecek bir demir-çelik talebinin oluşabileceği belirtilmiştir.¹³ Ayrıca, deniz kıyısında, Kızıldeniz ekosistemi yanında planlanan adalar, altyapı ve yapılaşma, karasal ve denizsel habitat, biyolojik çeşitlilik ve koruma açısından ciddi tehditler doğurabilecektir.

NEOM’un Güncel Durumu ve Başarıya Ulaşma Tartışmaları

2024’te, projenin en dikkat çeken kısmı olan The Line’ın bütçesinin onaylanmaması ve proje ölçeğinde küçülme olasılığı hakkında medya raporları çıkmıştır. Bazı eleştirmenler, NEOM’u “ütopya” ya da “distopya adayı” olarak nitelerken; bunun insan hakları, çevresel sürdürülebilirlik ve finansal uygulanabilirlik açısından ciddi sorunlar taşıdığını vurgulamaktadır.¹⁴ Buna karşın proje savunucuları, NEOM’u Suudi Arabistan’ın enerji ve ekonomi bağımlılığından kurtulma, modernleşme ve küresel rekabette avantaj elde etme adına stratejik ve uzun vadeli bir dönüşüm hamlesi olarak görmektedir. Bu nedenle, proje hâlâ Suudi devletinin uzun vadeli vizyonunun merkezinde yer almaktadır. Ancak, mevcut ekonomik zorluklar, global enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, uluslararası yatırımcı güveninin değişkenliği ve proje maliyet/sürdürülebilirlik kaygıları, NEOM’un başarı olasılığını belirsizleştirmektedir.

Jeopolitik Boyut

NEOM Projesi, yalnızca ekonomik ve kentsel dönüşüm hedefi taşıyan bir girişim değil; aynı zamanda Suudi Arabistan’ın bölgesel ve küresel aktörlerle ilişkilerini yeniden şekillendirdiği stratejik bir dış politika aracıdır. Projenin ölçeği, finansman gereksinimi, teknolojik altyapısı ve coğrafi konumu, Riyad’ın hem bölge ülkeleriyle hem de küresel güçlerle yeni iş birlikleri geliştirmesine olanak tanırken, bazı aktörlerle rekabet temelli gerilim alanları da oluşturma potansiyeline sahiptir.

Bu bağlamda NEOM, Suudi Arabistan’ın dış politikasını ekonomi, teknoloji, yatırım, lojistik ve güvenlik boyutlarında çok yönlü biçimde etkileyen bir araç olarak tasarlanmıştır.

Coğrafi yakınlık nedeniyle Ürdün ve Mısır’la geliştirilecek ilişkiler NEOM projesinin hayata geçirilme ve devamlılığını sağlama sürecinde önemli bir unsurdur. Zira Kızıldeniz’e kıyıdaş olan bu ülkeler, enerji altyapısı, turizm koridorları ve lojistik ağlar üzerinden doğal bir iş birliği zeminini paylaşmaktadır. NEOM’un üretim, ticaret ve liman faaliyetleri açısından oluşturacağı yeni ekonomik imkânlar, Ürdün ve Mısır’a stratejik faydalar sunabilecek olsa da projenin Kızıldeniz’deki güç dengelerini değiştirme potansiyeli zaman zaman rekabet ve diplomatik gerilim alanları oluşturabilir. Benzer biçimde, Körfez bölgesindeki Birleşik Arap Emirlikleri ile ilişkiler hem iş birliği hem de rekabet ekseninde şekillenmektedir. Dubai ve Abu Dabi’nin mevcut küresel finans ve lojistik merkez olma iddiaları, NEOM’un hayata geçirilmesiyle birlikte ciddi biçimde sınanabilir. Bu durumda, Riyad ile Abu Dabi arasındaki stratejik rekabetin derinleşmesi olasıdır. Katar ve Bahreyn de NEOM’un turizm, spor teknolojisi, finans ve işgücü piyasaları gibi alanlarında hem tamamlayıcı hem de rekabetçi rollere sahip olabilecek diğer bölgesel aktörlerdir.

Küresel düzeyde ise NEOM, Suudi Arabistan’ın büyük güçlerle ilişkilerine yeni bir boyut kazandırmaktadır. Projenin özellikle ileri teknoloji, yapay zekâ, yenilenebilir enerji ve savunma altyapısı bileşenleri, ABD ile ilişkilerde yüksek teknoloji ortaklığını güçlendirecek yeni bir imkân sunmaktadır. Amerikan teknoloji şirketlerinin projeye dâhil olması, iki ülke arasındaki ekonomik bağımlılık alanlarını çeşitlendirebilir; ancak Suudi Arabistan’ın eş zamanlı olarak Çin ile iş birliğini derinleştirmesi, Washington’un baskı ya da yaptırım tehditlerini gündeme getirmesine yol açacaktır. Diğer yandan Çin’in Kuşak ve Yol Projesi kapsamında NEOM’u lojistik ve yatırım açısından stratejik bir ortak olarak görmesi, Riyad–Pekin ilişkilerini derinleştirmektedir. Çinli firmaların inşaat ve altyapı kapasitesi NEOM’un hızlı ilerlemesine katkı sunabilir; ancak projenin Çin etkisine aşırı derecede açılması Batı ile diplomatik riskler oluşturur ve veri güvenliği konularında eleştirilere yol açabilir. Avrupa Birliği ise NEOM’un sürdürülebilirlik ve yenilenebilir enerji vizyonu nedeniyle projeye ilgi duymakta ve özellikle finansman ile çevreci teknoloji alanlarında iş birliği potansiyeli barındırmaktadır. Ancak AB’nin insan hakları, çevresel etki ve şeffaflık konularındaki yüksek hassasiyeti, NEOM’un bu alanlarda eleştirilmesi hâlinde proje finansmanının ya da siyasi desteğin sınırlandırılması riskini de beraberinde getirmektedir.

NEOM Projesi, Suudi Arabistan’a uluslararası düzeyde önemli avantajlar sağlayabilecek stratejik bir girişim olarak görülmektedir. Öncelikle proje, ülkeye büyük ölçekli yabancı yatırımlar çekme kapasitesini artırmakta ve Suudi Arabistan’ın küresel ölçekte modern, yenilikçi ve ileri teknolojiye dayalı bir marka değeri oluşturmasına katkıda bulunmaktadır. Teknoloji, turizm ve lojistik gibi sektörlerde rekabet avantajı oluşturan NEOM, Riyad’ın bölgesel liderlik iddiasını güçlendirmekte ve ülkeyi Kızıldeniz–Akdeniz ticaret koridorunda stratejik bir merkez konumuna taşımaktadır. Ayrıca proje, Suudi ekonomisinin petrol dışı sektörlerde çeşitlenmesini destekleyerek uzun vadeli ekonomik bağımsızlaşma hedefi açısından da kritik rol üstlenmektedir. Bununla birlikte NEOM’un önemli riskleri de bulunmaktadır. Projenin yüksek maliyeti ve uzun vadeli finansal yükü, yatırımcı güvenini zedeleme ihtimali taşımaktadır. İnsan hakları ihlalleri ve çevresel etkilerle ilgili uluslararası raporlar Batı ülkeleriyle diplomatik gerilimlere yol açabilme potansiyelini bünyesinde taşıdığı da bilinmektedir. NEOM’un hem ABD hem de Çin ile teknik ve ekonomik iş birliğine dayanması, Riyad’ı iki büyük güç arasındaki rekabetin merkezine yerleştirmekte ve zorlayıcı tercihlere itmektedir. Projenin bölge ülkeleriyle lojistik ve enerji rekabetini artırması da yeni diplomatik sorunlar oluşturabilir. Ayrıca NEOM’un büyük ölçeği, iddialı hedefleri ve henüz kanıtlanmamış sürdürülebilirlik kapasitesi, projenin başarısız olması durumunda Suudi Arabistan için ciddi prestij kaybı anlamına gelecektir.

NEOM, vizyoner, iddialı ve kapsam açısından “mega proje” tanımının sınırlarını zorlayan bir girişimdir. Suudi Arabistan’ın petrole dayalı ekonomiden çıkıp, çeşitlenmiş, sürdürülebilir, ileri teknoloji temelli bir yapıya geçiş yapma arzusu açısından stratejik olarak mantıklı ve anlaşılabilir bir yönelimdir. Ekonomik çeşitlendirme, istihdam, uluslararası yatırım, teknoloji transferi, küresel rekabet ve jeopolitik konum gibi alanlarda potansiyel faydalar da üretmektedir.

Ancak bu tür devasa projelerde, vizyonun gerçeklikle, idealin pratikle, söylemin uygulamayla buluşması her zaman mümkün olmayabilir. NEOM örneğinde olduğu gibi yüksek maliyet, finansman sorunları, yatırımcı güvenine ilişkin belirsizlikler, toplumsal direnç, çevresel kaygılar, insan hakları sorunları gibi unsurlar projenin meşruiyetini ve sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir. Bu bağlamda NEOM — belki de tarihsel olarak — “başarılı” ya da “başarısız” olmadan önce, “gerçekleşme potansiyeli, sürdürülebilirlik ve toplumsal meşruiyet” üçlüsünü dengeli yönetme zorunluluğu taşıyan bir test niteliğindedir.

NEOM projesine bakıldığında; projenin idealist vizyonu ve stratejik hedefleri kabul edilmekle birlikte; ekonomik, toplumsal ve çevresel risklerin başarılı biçimde yönetilmemesi halinde, projenin vaat edilen faydalar yerine sürdürülebilirlik sorunları, toplumsal hoşnutsuzluk ve kaynak israfı gibi olumsuzluklar doğurabileceği kanaati ortaya çıkmaktadır. Özellikle projenin finansal boyutu ve insan hakları ile çevresel sorumluluk boyutlarının, uluslararası standartlar gözetilerek şeffaf biçimde yönetilmesi gerektiği vurgulanmalıdır.

Sonuç olarak, NEOM gibi mega projeler hem devasa fırsatlar hem de büyük riskler taşımaktadır. Bu tip projeler, yalnızca fiziksel altyapı inşası değil; ekonomik yapılanmayı, toplumsal dönüşümü ve uluslararası konumlanmayı hedefleyen stratejik araçlardır. NEOM, Suudi Arabistan’ın “yeni gelecek” vizyonunun somutlaşması olabilir; ancak bu vizyonun sürdürülebilir, adil, şeffaf ve toplumsal kabul gören bir modele dönüşüp dönüşmeyeceği, uygulanma biçimine, yönetişim kapasitesine, yatırımcı güvenine ve toplumsal/çevresel hassasiyetlere bağlıdır. Bu bağlamda, NEOM yalnızca Suudi Arabistan’ın değil, benzer mega projeleri planlayan veya değerlendiren diğer ülkeler için de önemli bir “ders vakası” niteliğindedir.

Referanslar

^{1 “Saudi’s NEOM Bill Skyrockets from $500 Billion to $8.8 Trillion,” The New Arab, 13 Mart 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://www.newarab.com/news/saudis-neom-bill-skyrockets-500-billion-88-trillion}

^{2 “The Role of Mega Projects Like NEOM in Boosting Saudi Arabia’s Economy,” Derayah Financial, 3 Kasım 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://web.derayah.com/en/the-role-of-mega-projects-like-neom-in-boosting-saudi-arabias-economy/}

^{3 Sudhanshu Singh, “NEOM: Understanding Saudi Arabia’s Visionary Project,” Middle East Briefing, 27 Şubat 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://www.middleeastbriefing.com/news/neom-understanding-saudi-arabias-visionary-project/}

^{4 Nadia Yusuf, Dareen Abdulmohsen, “Saudi Arabia’s NEOM Project as a Testing Ground for Economically Feasible Planned Cities: Case Study”, Sustainability (2023), Cilt 15, Sayı 1, Makale No: 608.}

^{5 “The Line,” NEOM, erişim 23 Aralık 2025, https://www.neom.com/en-us/regions/theline}

^{6 Pavan Mulik, “NEOM — Meta-City, Saudi Arabia’s Visionary Futuristic Urban Project,” GSource, 26 Mart 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://www.gsourcedata.com/get-to-know-everything-about-neom-meta-city-saudi-arabias-futuristic-city-like-no-other/}

^{7 Sudhanshu Singh, “NEOM: Understanding Saudi Arabia’s Visionary Project,” Middle East Briefing, 27 Şubat 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://www.middleeastbriefing.com/news/neom-understanding-saudi-arabias-visionary-project/}

^{8 “Saudi’s NEOM Bill Skyrockets from $500 Billion to $8.8 Trillion,” The New Arab, 13 Mart 2025, erişim 23 Aralık 2025, https://www.newarab.com/news/saudis-neom-bill-skyrockets-500-billion-88-trillion}

^{9 Areej Algumzi, “Risks and Challenges Associated with NEOM Project in Saudi Arabia: A Marketing Perspective,” J. Risk Financial Manag. 2022, 15(9), 381.}

^{10 Peter Beaumont, “End of the Line? Saudi Arabia ‘forced to scale back’ plans for desert megacity,” The Guardian, 10 Nisan 2024, erişim 23 Aralık 2025, https://www.theguardian.com/world/2024/apr/10/the-line-saudi-arabia-scaling-back-plans-105-mile-long-desert-megacity-crown-prince}

^{11 ALQST for Human Rights, “The Dark Side of NEOM: Expropriation, Expulsion and Prosecution”, Şubat 2023, erişim 23 Aralık 2025, https://alqst.org/uploads/the-dark-side-of-neom-expropriation-expulsion-and-prosecution-en.pdf}

^{12 “NEOM: The True Cost of Saudi Arabia’s 100% Renewable Futuristic City,” SOAS University of London, 24 Şubat 2024, erişim 23 Aralık 2025, https://www.soas.ac.uk/about/blogs/neom-true-cost-saudi-arabias-100-renewable-futuristic-city}

^{13 Monica Evans, “The Line in the Sand: Will NEOM Prove Miracle or Mirage?,” Global Landscapes Forum (Think Landscape), 9 Aralık 2024, erişim 23 Aralık 2025, https://thinklandscape.globallandscapesforum.org/71219/the-line-in-the-sand-will-neom-prove-miracle-or-mirage/}

^{14 Monica Evans, “The Line in the Sand: Will NEOM Prove Miracle or Mirage?,” Global Landscapes Forum (Think Landscape), 9 Aralık 2024, erişim 23 Aralık 2025, https://thinklandscape.globallandscapesforum.org/71219/the-line-in-the-sand-will-neom-prove-miracle-or-mirage/}